Trong bản thuyết trình đề nghị lên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tài chính cho rằng, khai thác khoáng sản, đặc biệt là kim loại quý hiếm vẫn xảy ra bừa bãi, nặng về xuất khẩu thô và ít chế biến theo chiều sâu. Theo đó, dự kiến điều chỉnh nâng khung thuế suất sẽ chủ yếu đối với tài nguyên khoáng sản kim loại có giá trị kinh tế cao và không tái tạo được.

Thuế tài nguyên là nguồn thu quan trọng đối với ngân sách địa phương, vì đây là khoản thu điều tiết 100% cho ngân sách địa phương (trừ dầu khí), đồng thời là công cụ hữu hiệu để các cơ quan quản lý nhà nước có thể tăng cường việc theo dõi, giám sát hoạt động khai thác tài nguyên của các đối tượng nộp thuế ngoài việc quản lý thông qua giấy phép thăm dò, khai thác, chế biến tài nguyên...

Với khung thuế suất thuế tài nguyên hiện hành, Pháp lệnh Thuế tài nguyên vẫn chưa đạt được mục tiêu yêu cầu đặt ra là góp phần hạn chế việc khai thác tài nguyên nguyên khai quá mức, khuyến khích đầu tư chế biến quặng tinh nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên.

Việc kéo dài tình trạng khai thác khoáng sản bừa bãi không những phá vỡ quy hoạch tổng thể về quản lý khai thác tài nguyên, làm cạn kiệt nguồn tài nguyên và ô nhiễm môi trường, mà còn giảm nguồn thu thuế và hạn chế giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu. Vì thế, để siết chặt hoạt động quản lý, bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá không thể tái tạo được và để tăng nguồn thu cho ngân sách, rất cần thiết phải sửa đổi khung thuế suất quy định tại Pháp lệnh Thuế tài nguyên.

Cụ thể, dự kiến điều chỉnh khung thuế suất thuế tài nguyên như sau: khoáng sản kim loại (trừ vàng và đất hiếm) sẽ tăng từ 1-5% lên 10-30%; khoáng sản không kim loại tăng từ 1-5% lên 5-10%. Riêng đối với nhóm tài nguyên đá quý từ mức 3-8% sẽ tăng lên 5-20%; than từ 1-3% lên 5-20%. Khí thiên nhiên sẽ điều chỉnh tăng từ 0-10% lên 6-25%.

Các nhóm tài nguyên khác vẫn giữ khung thuế suất như hiện hành: Dầu mỏ từ 6-25%; sản phẩm rừng tự nhiên 1-40%; thủy sản tự nhiên 1-10%; nước thiên nhiên 0-10%; tài nguyên khác: 0-20%.

Căn cứ khung thuế suất thuế tài nguyên, Chính phủ sẽ quy định cụ thể mức thuế suất đối với từng nhóm tài nguyên khoáng sản cho phù hợp với điều kiện thực tế của tài nguyên và hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên của các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân.

Do đó, nếu thực hiện khung thuế tài nguyên dự kiến sửa đổi như trên thì mức quy đổi cố định sẽ là: Sắt và Mangan từ 15.000 đ/tấn lên 30.000-75.000 đ/tấn; Chì từ 20.000 đ/tấn lên 40.000-66.000 đ/tấn; Kẽm từ 40.000 đ/tấn lên 80.000-195.000 đ/tấn; Đồng từ 100.000 đ/tấn lên 200.000-600.000 đ/tấn; Thiếc từ 650.000 đ/tấn lên 1.300.000-3.900.000 đ/tấn; Than tù 4.000-6.000 đ/tấn lên 20.000-80.000 đ/tấn; Đá xây dựng từ 750đ-4.000đ lên 1.500-8.000đ/m³; Cát từ 1.000đ lên 2.000đ/m³...

Với mức giá này, nếu cộng thêm thuế và phí, giá bán của các loại khoáng sản trên sẽ bị đẩy lên mức cao hơn khá nhiều. Tuy nhiên, nếu so sánh với mức thuế tài nguyên của Trung Quốc, thì mức thuế mới này vẫn còn thấp hơn.

Tính toán của Bộ Tài chính cho thấy, với mức thuế suất thuế tài nguyên dự kiến tối thiểu là 10%, thì số thu thuế tài nguyên, kể tài nguyên đối với dầu khí dự kiến đạt khoảng 21.500 tỷ đồng/năm (trong đó số thu thuế tài nguyên đối với tài nguyên khoáng sản tăng trên 12 tỷ đồng/năm). Với mức thuế suất tối đa 30% thì số thu thuế tài nguyên dự kiến khoảng 22.000 tỷ đồng/năm (trong đó số thu thế tài nguyên đối với quặng kim loại tăng thêm khoảng trên 60 tỷ đồng/năm)

Theo đánh giá chung, việc nâng thuế suất thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi truờng trong hoạt động khai thác khoáng sản là điều cần thiết. Điều đó sẽ góp phần hạn chế việc khai thác tràn lan, tăng thu cho ngân sách địa phương để có nguồn kinh phí cho việc cải tạo môi trường, sửa chữa hạ tầng quanh khu vực khai thác. Đồng thời buộc các doanh nghiệp phải tính toán khai thác tiết kiệm, hiệu quả để giảm chi phí và tập trung đầu tư vào chế biến sâu, qua đó góp phần bảo vệ tài nguyên và nâng cao giá trị tài nguyên.

Mới đây, Cơ quan nguồn lực phát triển Campuchia (CDRI) đã hợp tác với Cơ quan thống kê quốc gia của nước này, thực hiện một cuộc nghiên cứu về sự nghèo đói ở vùng nông thôn, với tiêu đề “Chúng ta lúc nào cũng sống trong nỗi lo lắng”, được hỗ trợ tài chính bởi Quỹ hợp tác giảm đói nghèo (PRCF), của Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB).

Nghiên cứu đã truyền tải được tiếng nói thực sự của người dân và phản ánh thực trạng đời sống của họ, đặc biệt là cảnh sống của những người nghèo ở 24 ngôi làng thuộc vùng Tonle Sap - hồ nước ngọt lớn nhất Đông Nam Á. Tại đây, người người dân kiếm sống chủ yếu dựa vào trồng trọt và đánh cá. Mặc dù các nhà chức trách ở Campuchia luôn quan tâm đặc biệt tới vùng này, thậm chí còn đóng góp trực tiếp hoặc gián tiếp vào cách kiếm sống của người dân nơi đây, nhưng tỷ lệ nghèo đói ở vùng hạ lưu Tonle Sap luôn cao tới 80%.

Thực tế đáng buồn

Nghiên cứu đã truyền tải được tiếng nói thực sự của người dân và phản ánh thực trạng đời sống của họ, đặc biệt là cảnh sống của những người nghèo ở 24 ngôi làng thuộc vùng Tonle Sap - hồ nước ngọt lớn nhất Đông Nam Á. Tại đây, người người dân kiếm sống chủ yếu dựa vào trồng trọt và đánh cá. Mặc dù các nhà chức trách ở Campuchia luôn quan tâm đặc biệt tới vùng này, thậm chí còn đóng góp trực tiếp hoặc gián tiếp vào cách kiếm sống của người dân nơi đây, nhưng tỷ lệ nghèo đói ở vùng hạ lưu Tonle Sap luôn cao tới 80%.

Qua các báo cáo của nghiên cứu, những mô tả thực tế đời sống của người dân ở vùng nông thôn Campuchia đã cho thấy nhiều vấn đề đáng lo ngại. Đó là nghèo đói và dịch bệnh.

Nguồn nước bị nhiễm bẩn là hiện trạng điển hình ở các khu làng. Hậu quả là dịch bệnh xuất hiện, người dân trong làng thường bị ốm và mắc các bệnh như tiêu chảy, dạ dày, viêm da…, đặc biệt là những người phụ nữ thường mắc các bệnh phụ khoa.

Và khi mọi người ngã bệnh, hầu như những nơi chăm sóc sức khỏe thì không đáng tin cậy, xa xôi và đắt đỏ. Để có được thuốc điều trị, họ phải tốn khá nhiều tiền cho việc khám bệnh hay các dịch vụ y tế.

Nhiều chiến lược phát triển bền vững, giảm đói nghèo cho các khu vực này đã được đề xuất. Nhiều chương trình cải thiện điều kiện sống cho các gia đình nghèo đã được chính phủ Campuchia khởi xướng. Nhưng những kế hoạch đó tưởng chừng khả thi lại xem ra không phù hợp với điều kiện thực tế.

Bằng chứng cho thấy, việc trợ cấp thuốc men, thực phẩm cho người dân ở những vùng xa phải trải qua một quãng đường dài, tốn khá nhiều thời gian cũng như nhân lực. Thuốc men, thự phẩm đến nơi thì quá hạn và người bệnh cũng đã quá nặng. Hay như ở vùng Tonle Sap, người dân được cơ quan y tế hỗ trợ phương tiện đi lại là chiếc xuồng máy để phục vụ việc khám chữa bệnh, thế nhưng xuồng máy có động cơ rất lớn và tiêu tốn nhiều nhiên liệu. Trong khi đó, người dân không có đủ tiền để chi trả. Do đó, mọi nỗ lực hỗ trợ cho những người dân nghèo dường như bằng không.

Sự tồn tại rời rạc

Có thể nói những gì thu nhận được thông qua cuộc nghiên cứu này là tiếng chuông báo động về điều kiện sống của một bộ phận người nghèo khó. Đó là sự tồn tại rời rạc, yếu ớt của những ngôi làng cách xa thành phố cả về địa lý và sự phát triển. Cuộc sống của họ là một thảm cảnh. Ví như nhiều gia đình sống chung trong toa hành khách của một con tàu bị bỏ lâu ngày, hay một góa phụ ở ngôi làng Kampong Thkoul luôn giữ bên mình cái lưới đánh cá bởi vì đó là thứ duy nhất để bà kiếm sống, mất nó có nghĩa cuộc sống của bà không tồn tại.

Những phận người nghèo khó đó, họ không có gì để dựa vào trừ đất đai, vì thế khi họ phải đối mặt với bất cứ vấn đề khó khăn gì như những mối lo về sức khỏe thì họ phải bán đất, đó là cách duy nhất để họ sống sót. Và rồi họ không còn gì để dựa vào mà sống, khó khăn lại chồng khó khăn, hậu quả là nghèo đói, nguy cơ dịch bệnh cùng nhiều tệ nạn khác rình rập…

Nghiên cứu cũng cho thấy, trong hoàn cảnh sống như vậy, những người phụ nữ thường gặp khó khăn hơn những người đàn ông. Việc chăm sóc y tế và giáo dục thì ít có khả năng tiếp cận hơn đối với những người phụ nữ nghèo, họ thường là nạn nhân của bạo lực gia đình và bị lây truyền HIV/AIDS qua những người chồng của họ.

Những chính sách cộng đồng dường như không đến được với những người dân nghèo ở khu vực Tonle Sap. (Ảnh: AFP).

Và những câu chuyện khủng khiếp

Cuộc sống nghèo đói, khó khăn, ít được tiếp cận với nguồn thông tin đã tạo ra một hệ quả khác nữa, đó là bạo lực gia đình. Thật khủng khiếp khi bạo lực gia đình đang là vấn đề nổi cộm ở hầu hết các ngôi làng nghèo. Tại làng Kouk Trach, có đến 90% gia đình trong làng xuất hiện tệ nạn này.

Điều này thường hay xảy ra trong những gia đình nghèo, ở đó những người đàn ông thường hay chơi cờ bạc và rượu chè. Họ thường trở về nhà khi chơi cờ bạc hết sạch tiền hay trong trạng thái say xỉn, và sau đó thì họ đánh vợ con mình. Trong khi đó, những người phụ nữ bị cưỡng bức và bạo lực lại có rất ít hoặc không có sự đền bù hợp pháp hay sự bênh vực của xã hội. Hầu hết các vụ án cưỡng bức đã được xét xử một cách dễ dàng.

Một người phụ nữ ở làng Plov Loung đã kể lại câu chuyện của mình: “Bạo lực xảy ra khi chồng tôi uống rượu say và ghen tuông với tôi. Anh ta luôn luôn lăng mạ và mắng mỏ tôi.Đôi khi anh ta ép buộc cô ấy phải quan hệ tình dục với mình. Nếu tôi từ chối, anh ta sẽ kết tội tôi ngoại tình”.

Những câu chuyện như thế diễn ra không ít ở các ngôi làng, chúng phản ánh thực trạng mất cân bằng xã hội nghiêm trọng, nếu tiếp diễn nó sẽ tạo ra sự tuyệt vọng cho đại bộ phận những người phụ nữ. Đây là vấn đề mà nghiên cứu đã đề cập khá sâu, giúp các nhà chính sách đưa ra hướng giải quyết, thay đổi luật pháp phù hợp.

Vòng quay của sự tuyệt vọng

Nghèo đói và tuyệt vọng, những người dân đã tìm mọi cách để tồn tại, dù đó là hành vi bất hợp pháp. Dùng xung điện để đánh bắt cá hay chặt phá rừng và kể cả bán sức lao động của mình cho những đầu nậu khai thác gỗ…., miễn sao có tiền để sống.
Khoảng cách lại tiếp nối khoảng cách, chính những người dân của vùng Tonle Sap cho biết, họ hầu như không thể tiếp cận với nền giáo dục, chăm sóc sức khỏe là một vấn đề lớn, và cơ sở hạ tầng không được cải tạo. Để tìm cách thoát khỏi nghèo đói, những dân làng đã phải gửi con cái của họ đi làm việc ở nước láng giềng Thái Lan với tiền công dưới 2$ một ngày hay chỉ bằng một nửa số đó ở ngay chính trong Campuchia.

Nỗi sợ hãi là khi vòng quay của sự tuyệt vọng này sẽ tiếp tục ở vùng hạ lưu Tonle Sap, ngay cả khi tăng trưởng kinh tế dựa vào du lịch.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các chính sách cộng đồng đã không được thực hiện một cách đúng mức, bởi chính quyền địa phương thường hay đối lập với mục tiêu chính sách, thông tin tới người dân thường bị sai lệch và kém chất lượng, nhà cầm quyền thì mơ hồ, sự đe dọa của các nguồn bạo lực và một vài công dân bất hợp tác.

Qua đó, cho thấy những thách thức đối với những nhà làm chính sách, yêu cầu họ phải tăng cường những chiến lược có tính bền vững, giảm nghèo nhằm giúp cho sự phát triển kinh tế và xã hội. Và cách tốt nhất để thực hiện điều này, đó là chính phủ, các nhà từ thiện và các tổ chức phi chính phủ cần phải chú tâm lắng nghe tiếng nói của sự đói nghèo.