(VACNE) - Cuối tháng 3 vừa qua, tại thôn Đổng Viên, xã Phù Đổng, thành phố Hà Nội, Hội đồng Cây Di Sản Việt Nam (trong VACNE) đã trao bằng công nhận cây Sữa cổ thụ gần 400 năm tuổi ở làng Đống Đàm, thôn Đổng Viên là Cây Di Sản Việt Nam.
Hình 1: Cây Sữa - Cây Di Sản ở Đổng Viên, Hà Nội (Ảnh: D.Trường)
Cây Sữa còn có tên Hoa sữa, Mùa cua, Mò cua, Mạy tản (Tày), Co tin pất (Thái). Tên khoa học là Alstonia scholaris (L.) R. Br., họ Trúc đào (Apocynaceae). Sữa là một cây thuốc quan trọng, được sử dụng trong Y học cổ truyền của nhiều nước như Ayurveda, Unani, vi lượng đồng căn và Sidhha/Tamil để điều trị nhiều loại bệnh.
Đặc điểm: Cây gỗ, cao khoảng 10-20m, vỏ thân nứt nẻ, màu nâu xám. Lá mọc vòng ở các mấu đầu cành, mỗi mấu có 5-8 lá, phiến lá dày, hình bầu dục hẹp, dài 8-15cm, rộng 3-4,5cm. Cụm hoa ở đầu cành, mang nhiều hoa nhỏ, mẫu 5, màu vàng nhạt, mùi thơm hắc. Quả đại từng đôi một (như đôi đũa), dài 15-25cm, thõng xuống, chứa nhiều hạt. Hạt nhỏ, dẹt, hai đầu hạt có túm lông màu nâu. Toàn cây có nhựa mủ trắng như sữa. Mùa hoa quả tháng 9-12.
Bộ phận dùng là vỏ thân, thu hái vào mùa xuân-hè, cạo bỏ lớp bần màu nâu ở vỏ ngoài, thái lát, phơi hay sấy khô.
Phân bố: Loài Sữa có nguồn gốc từ tiểu lục địa Ấn Độ và các nước Đông Nam Á. Ở Việt Nam, cây mọc hoang rải rác và cũng được trồng ở nhiều nơi, dọc các đường phố, trường học, công viên để tạo cảnh quan và bóng mát.
Hình 2: Cụm hoa cây Sữa (Nguồn: Internet)
Thành phần hoá học: Theo Trung Dược Từ Hải III (1997), vỏ thân và vỏ rễ cây Sữa chứa nhiều chất alcaloid có nhân indol (0,16 - 0,27%) như ditamin, echitamin, echitamidin, akuamicin, akuamicin-N-oxyd, tubotaiwin, echicerin, echitin. Lá Sữa chứa alschomin, isoalschomin, valesamin, alstonamin, scholaricin. Hoa Sữa chứa tinh dầu, trong đó có caren-3, geraniol, terpinolen, echitin, lupeol acetat, p. menthan - 1, 2, 8 - triol.
Trong số các hợp chất hóa học, alcaloid được đề cập nhiều nhất.
Công dụng: Vỏ cây Sữa có vị đắng, tính mát, ít độc; có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng, chỉ thống, bình suyễn, chỉ khái, triệt ngược, phát hãn, kiện vị. Theo Y học cổ truyền ở một số nước phương Đông (Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal…), vỏ cây Sữa có trong thành phần của một số bài thuốc như thuốc bổ, chữa thiếu máu, kinh nguyệt không đều, sốt rét cấp và mạn tính, đau bụng, tiêu chảy, kiết lỵ, viêm khớp (có sưng nóng đỏ đau), bệnh ngoài da lở ngứa. Ngày dùng 1-3g dưới dạng thuốc sắc, thuốc bột, cao lỏng, hay rượu thuốc. Vỏ cây sắc đặc, ngậm chữa sâu răng.
Cách làm rượu thuốc: Ngâm 20g dược liệu trong 100ml rượu 400 trong 15 ngày. Uống làm thuốc bổ tỳ vị, chữa suy nhược, kích thích tiêu hoá, giúp ăn ngon. Trước đây, một Công ty Dược ở Việt Nam đã xản xuất loại ‘Rượu bổ Ditakina’ (từ vỏ cây Sữa).
Theo tạp chí ‘Food Chemistry’, chất chiết xuất trong metanol của lá cây Sữa có hoạt tính chống lại α-glucosidase. Do đó, nó được xem như một chất bổ sung cho thuốc phòng ngừa và điều trị bệnh tiểu đường.
Theo tạp chí ‘Phytotherapy Research’, một số alkaloid chiết xuất từ cây Sữa có tác dụng chống ung thư và làm tăng khả năng sống sót ở chuột thí nghiệm.
Lời kết: Những thông tin trên đây cho thấy cây Sữa không chỉ là Cây Di Sản, mà còn là cây thuốc quý, đã xác định được nhiều hoạt chất và có thể chữa được nhiều bệnh, Các xí nghiệp Dược nên hợp tác với các nhà khoa học để nghiên cứu thêm tác dụng sinh học các hoạt chất của cây này, nhằm tạo ra các dạng thuốc mới cho sử dụng.
TSKH. Trần Công Khánh