Ngày 16/9 hằng năm được Liên hợp quốc lựa chọn là Ngày Quốc tế bảo vệ tầng ô-dôn (World Ozone Day) nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của tầng ô-dôn đối với sự sống trên Trái đất và thúc đẩy thực hiện các cam kết quốc tế về bảo vệ tầng ô-dôn.
Năm 2026, Ban Thư ký Ô-dôn lựa chọn chủ đề “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn” (Global Action for a Cooler Planet), đồng thời kỷ niệm 10 năm kể từ khi Bản sửa đổi, bổ sung Kigali thuộc Nghị định thư Montreal được thông qua, ghi dấu một thập kỷ nỗ lực toàn cầu nhằm giảm dần HFC và thúc đẩy các giải pháp làm mát bền vững
Từ bảo vệ tầng ô-dôn đến làm mát bền vững
Nghị định thư Montreal được coi là một trong những điều ước quốc tế đa phương về môi trường thành công nhất. Với các chính sách dựa trên cơ sở khoa học, cơ chế tuân thủ, hỗ trợ tài chính và sự tham gia rộng rãi của các quốc gia, Nghị định thư đã thúc đẩy quá trình kiểm soát, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và chuyển đổi sang các công nghệ thay thế.
Tiếp nối những thành tựu đó, Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được thông qua năm 2016, đưa HFC vào lộ trình giảm dần trên phạm vi toàn cầu. HFC không làm suy giảm tầng ô-dôn nhưng là các chất gây hiệu ứng nhà kính, trong đó nhiều chất có tiềm năng làm nóng lên toàn cầu (GWP) cao và được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực lạnh và điều hòa không khí.
Poster Ngày Quốc tế Bảo vệ tầng ô-dôn năm 2026. Ảnh: DCC.
Mười năm kể từ khi được thông qua, Bản sửa đổi, bổ sung Kigali đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi của ngành lạnh và điều hòa không khí theo hướng bền vững hơn, thông qua giảm dần sử dụng HFC có GWP cao, chuyển đổi sang các môi chất lạnh có tác động thấp hơn tới khí hậu, nâng cao hiệu quả năng lượng và tăng cường quản lý môi chất lạnh trong suốt vòng đời.
Trong bối cảnh nhiệt độ và nhu cầu làm mát ngày càng tăng, bài toán không chỉ là thay thế môi chất lạnh. Làm mát bền vững đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể: giảm nhu cầu làm mát; nâng cao hiệu quả của thiết bị và hệ thống; chuyển đổi sang môi chất lạnh có GWP thấp; và hạn chế phát thải môi chất lạnh trong quá trình lắp đặt, vận hành, bảo dưỡng, thu hồi và xử lý cuối vòng đời.
Hành động của Việt Nam
Việt Nam là thành viên của Công ước Vienna, Nghị định thư Montreal từ năm 1994 và phê duyệt Bản sửa đổi, bổ sung Kigali từ năm 2019. Sau hơn ba thập kỷ, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong bảo vệ tầng ô-dôn và quản lý các chất được kiểm soát.
Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật và công cụ quản lý nhà nước. Nội dung bảo vệ tầng ô-dôn đã được quy định tại Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và các Nghị định số 119/2025/NĐ-CP, 83/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung, cùng các văn bản và tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật có liên quan.
Việt Nam đã loại trừ hoàn toàn CFC, Halon và CTC; loại trừ HCFC-141b nguyên chất trong sản xuất xốp; kiểm soát Methyl bromide theo mục đích sử dụng và đang tiếp tục thực hiện lộ trình loại trừ HCFC. Từ năm 2024, HFC được quản lý theo hạn ngạch nhập khẩu để thực hiện lộ trình giảm dần theo Bản sửa đổi Kigali.
Khí HFC ứng dụng trong lĩnh vực dập cháy. Ảnh: Phương Linh.
Song song với kiểm soát môi chất lạnh, Việt Nam đang thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ, nâng cao hiệu quả năng lượng và từng bước tăng cường quản lý môi chất lạnh trong suốt vòng đời.
Theo thống kê của Ban Thư ký Ô-dôn, việc thực hiện Công ước Vienna và Nghị định thư Montreal tại Việt Nam đã góp phần ngăn ngừa phát thải khoảng 260 triệu tấn CO₂ tương đương. Kết quả này không chỉ thể hiện những đóng góp của Việt Nam trong bảo vệ tầng ô-dôn mà còn mang lại lợi ích đáng kể cho khí hậu.
Thúc đẩy làm mát bền vững tại Việt Nam
Nhu cầu làm mát tại Việt Nam đang gia tăng cùng với quá trình đô thị hóa, phát triển kinh tế và tác động của biến đổi khí hậu. Nếu nhu cầu này chủ yếu được đáp ứng bằng các thiết bị tiêu thụ nhiều năng lượng và môi chất lạnh có GWP cao, tiêu thụ điện và phát thải khí nhà kính sẽ tiếp tục gia tăng.
Vì vậy, làm mát bền vững cần bắt đầu từ việc giảm nhu cầu làm mát, thông qua quy hoạch, thiết kế công trình phù hợp với điều kiện khí hậu, các giải pháp làm mát thụ động và dựa vào tự nhiên. Đối với phần nhu cầu làm mát còn lại, cần thúc đẩy sử dụng thiết bị và hệ thống có hiệu suất năng lượng cao, môi chất lạnh có GWP thấp và bảo đảm an toàn trong thiết kế, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng. Đồng thời, cần tăng cường quản lý vòng đời môi chất lạnh, bao gồm hạn chế rò rỉ, thu hồi môi chất khi bảo dưỡng, sửa chữa và khi thiết bị hết thời gian sử dụng; thúc đẩy tái sử dụng, tái chế/tái sinh và xử lý phù hợp, qua đó hạn chế phát thải và giảm nhu cầu sử dụng môi chất lạnh mới.
Hệ thống làm mát công trình gây phát thải khí nhà kính trực tiếp từ lượng môi chất lạnh được sử dụng và phát thải gián tiếp từ tiêu thụ năng lượng. Ảnh: Khánh Ly.
Khái niệm “làm mát bền vững” đã được thể chế hóa tại Nghị định số 119/2025/NĐ-CP. Kế hoạch quốc gia về quản lý, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn, chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát do Thủ tướng Chính phủ ban hành cũng xác định các nhiệm vụ giảm dần sử dụng HFC gắn với chuyển đổi công nghệ, sử dụng môi chất lạnh có GWP thấp, nâng cao hiệu quả năng lượng và thúc đẩy các giải pháp làm mát bền vững. Đến năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu giảm trực tiếp hơn 11,2 triệu tấn CO₂ tương đương từ việc quản lý, loại trừ các chất được kiểm soát, góp phần thực hiện mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, để những giải pháp này được triển khai rộng rãi, cần có sự tham gia và hành động của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức nghiên cứu, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp, doanh nghiệp và toàn thể cộng đồng.
Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục hoàn thiện chính sách về kiểm soát các chất được kiểm soát, chuyển đổi công nghệ, hiệu quả năng lượng, làm mát thụ động và quản lý vòng đời môi chất lạnh; tăng cường hợp tác quốc tế, huy động nguồn lực và chuyển giao công nghệ.
Các cơ sở nghiên cứu, đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp nghiên cứu, chuyển giao công nghệ; phát triển giải pháp làm mát hiệu quả; đào tạo kỹ thuật viên đáp ứng yêu cầu của công nghệ và môi chất lạnh mới; tăng cường thực hành tốt trong lắp đặt, bảo dưỡng và thu hồi môi chất lạnh.
Doanh nghiệp chủ động chuyển đổi sang công nghệ có hiệu suất năng lượng cao và môi chất lạnh có GWP thấp; hạn chế rò rỉ và phát thải; thúc đẩy thu hồi và quản lý môi chất lạnh trong suốt vòng đời.
Ngày Quốc tế bảo vệ tầng ô-dôn năm 2026 là dịp nhìn lại 10 năm kể từ khi Bản sửa đổi, bổ sung Kigali được thông qua. Đồng thời, cho thấy hành trình của Nghị định thư Montreal đang tiếp tục – từ bảo vệ tầng ô-dôn, mang lại lợi ích cho khí hậu đến thúc đẩy các giải pháp làm mát bền vững. Chủ đề “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn” nhấn mạnh yêu cầu kết hợp giữa bảo vệ tầng ô-dôn, ứng phó với biến đổi khí hậu và đáp ứng nhu cầu làm mát ngày càng tăng theo hướng bền vững.
Trong hành trình đó, mỗi người dân đều có thể đóng góp bằng những hành động thiết thực: lựa chọn thiết bị có hiệu suất năng lượng cao, sử dụng điều hòa hợp lý, bảo dưỡng thiết bị định kỳ và lựa chọn đơn vị kỹ thuật có đủ năng lực khi lắp đặt, sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hòa không khí.
Cùng với cộng đồng quốc tế, Việt Nam tiếp tục thực hiện hiệu quả Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi, bổ sung Kigali; thúc đẩy chuyển đổi công nghệ, nâng cao hiệu quả năng lượng, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường quản lý môi chất lạnh trong suốt vòng đời, cùng hành động vì một hành tinh mát lành hơn.