Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam

Nhân rộng mô hình xử lý rơm rạ không đốt: Hướng đi hiệu quả cho nông nghiệp xanh

3/19/2026 6:41:00 PM

(VACNE) - Từ thực tiễn triển khai Dự án giảm đốt ngoài trời trong nông nghiệp, nhiều mô hình xử lý rơm rạ theo hướng kinh tế tuần hoàn đã chứng minh hiệu quả rõ rệt về môi trường và kinh tế. Những bài học từ các địa phương cho thấy, khi có sự đồng hành của khoa học, chính quyền và người dân, việc nhân rộng các mô hình nông nghiệp xanh tại Việt Nam là hoàn toàn khả thi.

Dự án “Ô nhiễm không khí và đốt ngoài trời trong nông nghiệp tại Việt Nam” do Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm phối hợp với Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam triển khai, dưới sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh, nhiều mô hình thay thế việc đốt hở trong nông nghiệp đã chứng minh một thực tế rõ ràng: rơm rạ không phải là “phế phẩm” cần loại bỏ, mà là nguồn tài nguyên có thể tạo ra giá trị kinh tế và môi trường.

Dự án được thí điểm tại các tỉnh thành Việt Nam giúp nông dân xử lý rơm rạ theo khoa học

Từ những mô hình thí điểm ban đầu, các bài học thực tiễn đang mở ra hướng đi khả thi cho việc nhân rộng trên phạm vi cả nước.

Từ phụ phẩm nông nghiệp đến nguồn tài nguyên giá trị

Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất lúa gạo hàng đầu thế giới, với lượng rơm rạ phát sinh mỗi năm ước tính khoảng 45–50 triệu tấn. Tuy nhiên, khoảng 80% lượng rơm rạ này vẫn bị đốt bỏ hoặc bỏ phí, gây lãng phí tài nguyên và làm gia tăng phát thải khí nhà kính.

Trong những năm gần đây, nhiều địa phương như Vĩnh Long, Ninh Bình, Đồng Nai, An Giang và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã triển khai các mô hình xử lý rơm rạ theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Thay vì đốt bỏ, rơm rạ được: xử lý bằng chế phẩm vi sinh để cải tạo đất; sử dụng làm phân hữu cơ; trồng nấm;sản xuất viên nén sinh khối,… Những giải pháp này không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường mà còn tạo thêm nguồn thu nhập cho nông dân.

Theo ông Nguyễn Duy Bình, Giám đốc Công ty CP Vệ sinh môi trường Lam Sơn, rơm rạ hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu quan trọng cho sản xuất năng lượng sinh học. Việc sản xuất viên nén sinh khối từ rơm rạ đang mở ra hướng thay thế nhiên liệu hóa thạch trong công nghiệp.

Các nghiên cứu cũng cho thấy việc tận dụng rơm rạ giúp: cải thiện cấu trúc đất; tăng hàm lượng hữu cơ; giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học; giảm phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa,…

Rơm rạ được tận dụng sản xuất thành viên nén sinh khối

Những mô hình thành công từ thực tiễn

Một trong những mô hình tiêu biểu là xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh ngay trên đồng ruộng. Sau thu hoạch, rơm rạ được giữ lại và phân hủy thành nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho đất.

Tại xã An Trường, tỉnh Trà Vinh, ông Dương Văn Cao là một trong những nông dân tiên phong áp dụng phương pháp này. Từ chỗ quen đốt rơm rạ để “làm sạch ruộng”, ông đã chuyển sang xử lý vi sinh và nhận thấy hiệu quả rõ rệt: đất tơi xốp hơn, cây lúa phát triển đồng đều, chi phí sản xuất giảm đáng kể.

Tương tự, ông Đặng Văn Tám (xã Quới An) cho biết sau vài vụ áp dụng, ruộng lúa khỏe hơn, ít sâu bệnh, trong khi năng suất vẫn ổn định. Những kết quả này đã tạo niềm tin và thúc đẩy nhiều hộ dân khác làm theo.

Không chỉ dừng ở cấp hộ gia đình, các mô hình còn được lan tỏa nhờ sự vào cuộc của chính quyền cơ sở. Khi những hộ tiên phong chứng minh hiệu quả thực tế, cộng đồng dần thay đổi nhận thức và tập quán canh tác.

Ông Dương Văn Cao - Chi Hội trưởng Hội Nông dân ấp An Thạnh (An Trường, Vĩnh Long) cùng chuyên gia chia sẻ cách thực hiện mô hình trên đồng

Vai trò của cộng đồng và yếu tố lan tỏa

Một trong những yếu tố quan trọng làm nên thành công của các mô hình là sự tham gia chủ động của người nông dân. Họ không chỉ là người áp dụng mà còn là “tác nhân lan tỏa” trong cộng đồng.

Các hoạt động tập huấn, hội thảo và mô hình trình diễn đã giúp người dân: tiếp cận kỹ thuật mới; hiểu rõ lợi ích kinh tế – môi trường; tự tin thay đổi phương thức canh tác

Đáng chú ý, phụ nữ nông thôn đóng vai trò tích cực trong truyền thông cộng đồng và vận động thay đổi hành vi sản xuất. Đây là một trong những nhân tố quan trọng giúp mô hình lan rộng bền vững.

Dự án mở rộng các lớp đào tạo, tập huấn cho nông dân tại các địa phương

Bài học cho việc nhân rộng mô hình

Từ thực tiễn triển khai, có thể rút ra một số bài học then chốt:

Thứ nhất, giải pháp phải phù hợp thực tế. Các mô hình thành công đều có đặc điểm chung là đơn giản, dễ áp dụng và mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng.

Thứ hai, cần sự liên kết đa bên. Sự phối hợp giữa nhà khoa học – chính quyền – doanh nghiệp – nông dân là yếu tố quyết định.

Thứ ba, truyền thông và đào tạo giữ vai trò then chốt. Thay đổi tập quán canh tác là quá trình lâu dài, cần kiên trì và có minh chứng thực tế.

Thứ tư, phát triển chuỗi giá trị phụ phẩm. Khi rơm rạ trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm có giá trị như phân hữu cơ, nấm hoặc viên nén sinh khối, người dân sẽ có động lực mạnh mẽ để thay đổi.

Hướng đi cho nông nghiệp xanh bền vững

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh và giảm phát thải, việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp như rơm rạ là một giải pháp mang tính chiến lược.

Để nhân rộng các mô hình, cần: hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ nông dân; tăng cường đào tạo và chuyển giao kỹ thuật; thúc đẩy doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị; kết nối thị trường cho sản phẩm từ phụ phẩm

Những cánh đồng không còn khói đốt rơm sau mùa gặt đang dần trở thành hình ảnh quen thuộc ở nhiều địa phương. Từ đó, một nền nông nghiệp tuần hoàn, phát thải thấp và bền vững đang từng bước hình thành.

Và chính những người nông dân tiên phong hôm nay sẽ là nền tảng để các mô hình nông nghiệp xanh tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong tương lai.