quản lý tòa nhà

Trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước thực hiện các cam kết về bảo vệ môi trường, giảm phát thải khí nhà kính và phát triển nông nghiệp bền vững, việc tìm kiếm và thúc đẩy các giải pháp thay thế đốt rơm rạ không còn đơn thuần là yêu cầu kỹ thuật, mà đã trở thành một bài toán chính sách mang tính dài hạn. Từ thực tiễn đó, nhiều mô hình thí điểm xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh đã được triển khai, từng bước tạo ra những chuyển biến tích cực trong tư duy và hành động của chính quyền địa phương cũng như người nông dân.

Khi rơm rạ không còn là “chuyện nhỏ” của nông thôn

Nhiều năm qua, đốt rơm rạ sau thu hoạch lúa vẫn là tập quán phổ biến tại nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Cách làm này xuất phát từ thói quen canh tác lâu đời, sự tiện lợi và áp lực thời vụ, song đã và đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường không khí, tài nguyên đất và sức khỏe cộng đồng.

Theo các nghiên cứu và báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), mỗi năm Việt Nam phát sinh hơn 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp. Phần lớn lượng phụ phẩm này bị đốt hoặc xả thải bừa bãi, gây ô nhiễm không khí và đất, đồng thời là nguồn phát thải đáng kể bụi mịn PM2.5 và các khí độc hại. Hệ quả là nguy cơ gia tăng các bệnh về hô hấp, tim mạch, ảnh hưởng đến an toàn giao thông và chất lượng sống của người dân nông thôn.

Nhận thức rõ những tác động tiêu cực từ hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp, từ năm 2022 đến nay, trong khuôn khổ Dự án “Giảm thiểu đốt ngoài trời và sử dụng hoá chất bảo vệ thực vật” dưới sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn (Defra) thông qua Liên minh toàn cầu về sức khoẻ và ô nhiễm (GAHP), Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) cùng sự phối hợp của Trung tâm Phát triển Năng lực Cộng đồng Nhân Văn (Trung tâm Nhân Văn) đã thực hiện nhiều hoạt động nghiên cứu, đánh giá và can thiệp thực tiễn tại nhiều địa phương. Sự phối hợp của Trung tâm Nhân văn đã góp phần hỗ trợ chính quyền và người dân tại các địa bàn thí điểm xây dựng những phương án thay thế nhằm giảm thiểu ô nhiễm do đốt phụ phẩm nông nghiệp, đồng thời đo đạc chất lượng không khí và thử nghiệm các giải pháp “chuyển đổi xanh” trong sản xuất nông nghiệp.

Khác với cách tiếp cận đơn lẻ, dự án GAHP được thiết kế theo hướng kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, thí điểm mô hình và nâng cao năng lực cho cộng đồng. Trọng tâm của dự án không chỉ dừng lại ở việc đo đạc, đánh giá mức độ ô nhiễm không khí do đốt rơm rạ, mà còn hướng tới việc đề xuất và kiểm chứng các giải pháp thay thế phù hợp với điều kiện canh tác thực tế của nông dân Việt Nam.

Vai trò của địa phương và khoa học trong triển khai mô hình thí điểm

Tại xã Khánh Trung (tỉnh Ninh Bình), mô hình xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh đã được triển khai liên tục trong 4 năm với sự tham gia chặt chẽ của UBND xã, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và các hộ sản xuất lúa.

Ông Hoàng Minh Thịnh, Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Trung (Ninh Bình)

Tại hội nghị tập huấn về sản xuất nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường do Trung tâm Nhân Văn tổ chức, ông Hoàng Minh Thịnh – Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Trung cho biết, quá trình phối hợp giữa chính quyền địa phương và đơn vị triển khai dự án đã mang lại những kết quả rõ rệt cả về môi trường lẫn hiệu quả sản xuất.

Theo ông Thịnh, các thửa ruộng được xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh có độ tơi xốp cao hơn, rơm rạ phân hủy nhanh, qua đó hạn chế đáng kể tình trạng đốt phế phẩm ngoài đồng. Đặc biệt, qua các đợt khảo sát thực địa cho thấy, lượng lúa ma trên các ruộng sử dụng vi sinh giảm rõ rệt so với những vụ không áp dụng biện pháp này.

Trong giai đoạn 2023–2024, dự án đã đưa thiết bị đo chất lượng không khí về xã Khánh Trung để so sánh trực tiếp giữa các cánh đồng có sử dụng chế phẩm vi sinh và những khu vực vẫn duy trì tập quán đốt rơm rạ. Kết quả đo đạc cho thấy sự khác biệt rõ rệt về chất lượng không khí, cung cấp thêm căn cứ khoa học giúp chính quyền và người dân nhận diện đầy đủ hơn tác động của đốt rơm rạ đối với sức khỏe cộng đồng.

TS. Lê Mai Nhất,Trưởng phòng Khoa học Hợp tác quốc tế, Viện Bảo vệ Thực vật cho biết việc xử lý rơm rạ bằng vi sinh mang nhiều lợi ích kép

Từ góc độ khoa học, TS. Lê Mai Nhất, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Viện Bảo vệ Thực vật khẳng định: việc xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh mang lại nhiều lợi ích kép. Không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường không khí, giải pháp này còn giúp bảo tồn và phục hồi hệ vi sinh vật đất, tạo mùn hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất và nuôi dưỡng cây trồng theo hướng bền vững.

Theo TS. Nhất, khi rơm rạ bị đốt, nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt các vi sinh vật có lợi trong đất, làm đất nghèo dinh dưỡng và ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng của cây trồng ở các vụ tiếp theo. Ngược lại, việc sử dụng chế phẩm vi sinh giúp rơm rạ hoai mục nhanh, đặc biệt phù hợp với các vụ lúa ngắn ngày, qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học cũng như thuốc bảo vệ thực vật.

Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu cho chế phẩm và thiết bị có thể là rào cản đối với một số hộ nông dân, song về dài hạn, giải pháp này mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt nhờ giảm chi phí đầu vào và nâng cao năng suất, chất lượng nông sản. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý xem xét xây dựng những chính sách hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn đầu triển khai.

Tác động xã hội: Từ mô hình thí điểm đến định hướng chính sách

Ở góc độ người trực tiếp sản xuất, ông Nguyễn Thế Hưng, Chi hội trưởng Hội Nông dân thôn 16, xã Khánh Trung cho biết: trước đây đốt rơm rạ gần như là lựa chọn duy nhất vì nhanh, tiện và “ai cũng làm như vậy”. Tuy nhiên, thông qua các lớp tập huấn và hoạt động tuyên truyền của dự án, người dân dần nhận thức rõ hơn về tác hại của việc đốt rơm rạ đối với môi trường và sức khỏe.

Khi áp dụng xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh, ông Hưng và nhiều hộ nông dân khác nhận thấy đất đai được cải thiện rõ rệt, cây lúa phát triển khỏe, ít sâu bệnh, năng suất và chất lượng hạt lúa tăng lên. Đáng chú ý, việc sử dụng vi sinh còn giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đất cho vụ sau, giảm công lao động và chi phí sản xuất. Từ hiệu quả thực tiễn này, mô hình dần được lan tỏa trong cộng đồng, góp phần chấm dứt tình trạng đốt rơm rạ trên nhiều cánh đồng của xã.

Ông Nguyễn Thế Hưng, Chi Hội trưởng Hội Nông dân thôn 16, xã Khánh Trung vẫn đang tiếp tục sử dụng giải pháp thay thế đốt rơm rạ

Những kết quả đạt được tại xã Khánh Trung cho thấy, xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà còn là hướng tiếp cận khả thi trong xây dựng các chính sách nông nghiệp xanh và bền vững. Tuy nhiên, để chuyển từ mô hình thí điểm sang nhân rộng trên diện rộng, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp chính quyền, các tổ chức khoa học và cộng đồng nông dân.

Theo các chuyên gia, việc thể chế hóa các mô hình hiệu quả thông qua chính sách hỗ trợ về truyền thông, tập huấn, thiết bị và chế phẩm trong giai đoạn đầu đóng vai trò then chốt. Đồng thời, sự chỉ đạo và giám sát của chính quyền địa phương sẽ quyết định mức độ thành công của quá trình chuyển đổi tập quán canh tác.

Từ thực tiễn dự án GAHP có thể thấy, khi chính sách được xây dựng trên cơ sở bằng chứng khoa học và sự đồng thuận của cộng đồng, việc thay đổi hành vi sản xuất theo hướng bền vững là hoàn toàn khả thi. Đây cũng là tiền đề quan trọng để Việt Nam từng bước giảm thiểu ô nhiễm không khí khu vực nông thôn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới một nền nông nghiệp phát triển hài hòa với môi trường.

Các mô hình hiệu quả đều nhờ một phần vào chính sách hỗ trợ người nông dân